Architect en onderzoeker aan de TU Delft Mo Smit bouwt een ‘streekhuis’ met hout dat vrijkomt uit natuurbeheer van het Goois Natuurreservaat (GNR). Ook gebruikt zij natuurlijke vezelplaten die Klaske Postma maakt op basis van lisdoddemaaisel van boer Wilko Kemp. Lisdodde, een rietsoort met de karakteristieke sigaar bovenaan de stengel, leent zich goed voor isolatie- en bouwmateriaal vanwege de vezelige structuur. Mo, Klaske en Wilko zijn samen vastbesloten de plaatselijke circulariteit en economie te versterken.
Vezelplaten van lisdodde
Met haar bedrijf VanHier in Loosdrecht produceert Klaske vezelplaten op basis van natuurlijke reststromen en vezelteelten. De van oorsprong industrieel ontwerper vond het zonde dat we zoveel grondstoffen uit het buitenland halen die we ook van Nederlandse bodem kunnen halen. Zoals lisdodde voor bouw- en isolatiemateriaal. Klaske: “En als we toch circulair bezig zijn, vind ik ook dat de topografische cirkel zo klein mogelijk moet worden. Dus dat alle grondstoffen, van de producten waar we huizen mee bouwen, in de omgeving geproduceerd moeten worden.”
Onderzoeken, testen en demonstreren
Hier sluit Mo, die Klaske tegenkwam tijdens een lezing, zich helemaal bij aan: “Met stichting Bouwtuin en als onderzoeker vanuit de TU Delft onderzoek ik of we bouwmaterialen weer uit ‘onze eigen tuin’ kunnen oogsten.” Naast verduurzaming van de (zelf)bouwketen zet Mo zich in voor de ontwikkeling van betaalbare circulaire bouwmethoden en -producten die een hybride toepassing van natuurlijke materialen uit de regio in de architectuur mogelijk maken. Mo: “Bij broedplaats VONK op het Van Son-terrein bouwt Bouwtuin samen met aannemer Intersell uit Naarden een demontabel ‘streekhuis’ om natuurlijke, regionale materialen in de bouw te testen en demonstreren”. De voorbeeldwoning is vrij te bezoeken.
Lisdodde telen is milieuvriendelijk
Veeboer Wilko experimenteert al jaren met lisdoddeteelt. “Klaske kwam een paar jaar geleden bij me langs voor wat maaisel om mee te experimenteren.” Een deel van Wilko’s grond in Ankeveen is veenweide dat langzaam verzakt. “Waternet paste het waterpeil daar steeds op aan, maar het werd een race naar beneden die niet meer stopt, want het veen blijft zakken.” Het gevolg is dat zijn weilanden steeds drassiger worden, waardoor koeien daar op den duur niet meer kunnen grazen. Als oplossing bood Waternet, bijna tien jaar geleden, Wilko een proef met natte teelt aan. Het voordeel van lisdodde telen op drassig gebied is dat het de uitstoot van CO2 tegengaat. Wilko legt uit hoe: “In veen ligt koolstof opgeslagen dat wordt omgezet in CO2 als deze in contact komt met zuurstof. De vrijgekomen CO2 komt in de lucht terecht en draagt bij aan de opwarming van de aarde.” Lisdodde telen is dus goed voor het milieu. “Door lisdodde te zaaien kunnen we zelfs het veen weer langzaam opbouwen, want iedere keer maken ze wortels aan, al zijn dat enkele millimeters per jaar. Tijdens de groei haalt de plant overigens ook weer CO2 uit de lucht.”
Natuurlijk, sterk en brandveilig
Klaske begon in 2021 bij broedplaats VONK met het ontwikkelen van platen van rietmaaisel. “Ik wist dat Wilko lisdodde teelde in Ankeveen. Hij gaf mij een rondleiding en ik mocht wat maaisel meenemen dat hij net had geoogst.” Drie jaar later verhuisde ze naar de Industrieweg in Loosdrecht omdat ze een grotere productieruimte nodig had. Klaske: “Ik maakte toen platen van een bij twee meter”. Intussen werd ze uitgedaagd door opdrachtgevers zoals provincies, gemeentes, waterschappen en partijen zoals Waternet en Natuurmonumenten. En ook commerciële bedrijven als Alliander en Essent ontdekte het. “Rietmaaisel en lisdodde zijn geschikt voor compacte platen die minder handig zijn voor op het plafond omdat ze vrij zwaar zijn. Voor Waternet maakte ik er tafels en keukenkastfrontjes van”, vertelt ze. In spaanplaat als OSB en MDF zit lijm. “Wij ontwikkelden een eigen bindmiddel dat 100% natuurlijk is op basis van natuurlijke hars die uit plantenreststromen wordt gehaald. We gebruiken een mengtechniek waardoor de plaat niet alleen sterk maar ook brandveilig wordt.”
Grondstoffen uit de Gooi en Vechtstreek
Met stichting Bouwtuin onderzoekt Mo drie landschapstypes in de Gooi en Vechttreek: bos- en heidegebied op zand, veenweide- en plassengebied op veen en agrarisch gebied op klei. Elk landschapstype heeft zijn eigen kenmerken, problematiek en kwaliteiten. Op elke bodemsoort groeien andere soorten bomen en planten. Bomen en planten die de basis kunnen vormen van milieuvriendelijke bouwmaterialen. Mo: “Op het Van Son-terrein hebben we het streekhuis - een herbruikbaar bouwsysteem - gebouwd met lokaal douglashout uit natuurbeheer. Dat is hout dat vrijkomt bij het veranderen van bossen met één boomsoort naar gevarieerde (biodiverse) bossen.” De materiaalkeuze van het streekhuis toont straks zowel het Gooi als de Vechtstreek. Met ondersteuning van de Provincie Noord-Holland, de regio Gooi- en Vechtstreek en het fonds Built by Nature wordt nu eerst het Gooise deel van de woning gebouwd. Hierbij wordt gebruikgemaakt van diverse houtsoorten, schapenwol en leem uit het bos- en heidegebied. “Hierna is het ‘veenweide- en plassengebied’ aan de beurt waarvoor ik onder meer de lisdodde van Wilko als isolatie en de platen van Klaske als binnenafwerking ga gebruiken”, vertelt Mo.
Door en voor de regio
Het bouwen van het streekhuis is onderdeel van een actieonderzoek in samenwerking met de regio Gooi- en Vechtstreek en Gooise gemeenten om een regionale houtbouwsector tot stand te brengen. Mo: “Alle stappen in de keten - duurzaam bosbeheer, houtverwerking, voorbereiding en montage hebben we samen met regionale ketenpartners doorlopen. Het hout is bijvoorbeeld gezaagd door de regionale Altijd Werkplaats. Hierdoor hebben we veel geleerd, zoals over het luchtdrogen van hout. Uit het project is zelfs het idee geboren voor een Gooische Houtcoöperatie. Hiervoor doen we momenteel, met ondersteuning van de gemeente Hilversum, een verkenning in samenwerking met Opwaarts en Mutual Developments.”
Wat Klaske mooi vindt aan het initiatief van Mo is het lokale aspect: “Je noemt dat ook wel ‘bioregionaal’. Dat gaat niet alleen over lokale grondstoffen maar ook over mensen die regionaal aan het werk kunnen om de grondstoffen te delven en de materialen te maken: door en voor de regio. Hoe mooi zou het zijn als we dit als kopieerbaar concept in meerdere plekken in Nederland kunnen gaan doen?”
Op de foto zie je boer Wilko Kemp, natuurlijke plaatmateriaalmaker Klaske Postma en architect Mo Smit maken zich er samen sterk voor om lisdodde als natuurlijk bouwmateriaal in te zetten. Fotograaf: Studio Karstermans.
Terug naar circulariteit